Artikel 4 — AI-geletterdheid
Artikel 4 van de EU AI Act verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken om te zorgen voor een voldoende niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel en bij andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren of gebruiken. De verplichting geldt voor alle AI-systemen die binnen de organisatie worden ingezet — niet alleen voor de hoog-risicosystemen onder bijlage III.
Wat de wet vereist
De wettekst is kort, de reikwijdte is breed. Artikel 4 verlangt dat de geletterdheid wordt afgestemd op:
- de technische kennis, ervaring, opleiding en training van de betrokkenen;
- de context waarin de AI-systemen worden gebruikt;
- de personen of groepen ten aanzien van wie de AI-systemen worden ingezet.
Er is geen voorgeschreven curriculum, geen verplicht certificaat en geen vast aantal uren. De wetgever vraagt om een proportionele, rolgerichte invulling — en, in de praktijk van toezicht, om bewijs dat die invulling daadwerkelijk is gemaakt.
Sinds 2 februari 2025 van kracht
Artikel 4 is een van de eerste bepalingen van de AI Act die in werking is getreden. De verplichting geldt sinds 2 februari 2025 en staat los van de gefaseerde inwerkingtreding van de overige verplichtingen. Naar geldend recht treden de hoog-risicoverplichtingen voor bijlage III-systemen in werking op 2 augustus 2026, en de verplichtingen voor AI-systemen die onder de productveiligheidswetgeving van bijlage I vallen (artikel 6, lid 1) gefaseerd op 2 augustus 2027.
Let op — Digital Omnibus: Op 7 mei 2026 is een politiek akkoord bereikt over het zogeheten Digital Omnibus-pakket, dat de hoog-risicoverplichtingen uit bijlage III zou uitstellen tot 2 december 2027. Dit akkoord is op dit moment (juni 2026) echter nog niet formeel aangenomen door de Europese wetgever. Tot het zover is, blijft 2 augustus 2026 de geldende datum. Organisaties doen er verstandig aan beide scenario's in hun planning mee te nemen.
Artikel 4 zelf wordt hierdoor niet geraakt: de geletterdheidsverplichting geldt sowieso al sinds 2 februari 2025. Organisaties die wachten op het hoog-risicoregime, lopen op dit punt nu al achter.
Nationale toezichthouders kunnen de naleving van artikel 4 toetsen vanaf de datum waarop de handhavingsbevoegdheden in werking treden — in beginsel 2 augustus 2026, behoudens een eventuele Omnibus-verschuiving voor bijlage III. In Nederland is voorgesteld om de Autoriteit Persoonsgegevens aan te wijzen als coördinerend AI-toezichthouder en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) als markttoezichthouder; deze rolverdeling is nog niet definitief vastgelegd. De verplichting zelf bestaat echter nu al.
Wat "voldoende geletterdheid" in de praktijk betekent
Een werkbare invulling van artikel 4 is rol- en risicogericht en gedocumenteerd. Concreet:
- Rolgericht. Een recruiter die een AI-screeningtool gebruikt, heeft andere geletterdheid nodig dan de DPO die de conformiteitsbeoordeling toetst, of de ontwikkelaar die het model traint. De inhoud sluit aan bij wat de medewerker daadwerkelijk doet.
- Risicogericht. Voor hoog-risicosystemen — bijvoorbeeld AI voor werving, selectie, beoordeling of monitoring van werknemers (bijlage III, punt 4) — is een diepgaander begrip vereist van menselijk toezicht, bias, transparantieverplichtingen en de rechten van betrokkenen.
- Gedocumenteerd. Wie, wanneer, welke training, op welk niveau, met welke toetsing. Zonder vastlegging is er geen bewijs — en zonder bewijs geen aantoonbare naleving.
Waarom artikel 4 voor HR-tech een eerstelijnsverplichting is
HR-tech opereert op het snijvlak van twee zaken die de AI Act expliciet benoemt: AI-systemen voor werving, selectie, beoordeling en monitoring van werknemers zijn in bijlage III, punt 4 aangemerkt als hoog-risico, en de gebruiksverantwoordelijke — meestal de werkgever — draagt daarbij een eigenstandige verantwoordelijkheid.
Artikel 6, lid 3 voorziet weliswaar in een uitzondering: een systeem dat onder bijlage III valt, geldt niet als hoog-risico indien het geen significant risico vormt voor de gezondheid, veiligheid of grondrechten van natuurlijke personen — bijvoorbeeld bij louter voorbereidende taken. Maar zodra het systeem profilering van natuurlijke personen verricht, blijft het altijd hoog-risico. Voor de meeste HR-tooling — die op individuele kandidaten of werknemers wordt toegepast — is de uitzondering in de praktijk daarom zelden van toepassing.
Dat betekent concreet:
- Klanten van HR-tech-aanbieders (werkgevers) zijn zelf gebruiksverantwoordelijke en moeten hun recruiters, HR-managers en hiring managers AI-geletterd maken.
- HR-tech-aanbieders zelf zijn aanbieder én vaak gebruiksverantwoordelijke voor interne tools, en moeten hun eigen personeel — productteams, support, sales die de tool demonstreert — op niveau brengen.
- Inkoop- en RFP-trajecten vragen steeds vaker om bewijs van geletterdheid bij de leverancier, voordat een HR-tool überhaupt mag worden geëvalueerd.
Wie geen aantoonbaar programma heeft, verliest deals — niet pas in 2026, maar nu.
Hoe PowerQuant het bewijs levert
PowerQuant levert artikel 4-naleving als toetsbaar dossier, niet als losse e-learningmodules. Het bewijspakket bevat:
- een AI-geletterdheidsregister met per medewerker de rol, het risiconiveau van de AI-systemen waarmee zij werken, het vereiste niveau en de actuele status;
- opleidingsdocumentatie per rolprofiel (recruiter, HR-manager, DPO, productowner, support), inclusief leerdoelen, toetsing en periodieke herbevestiging;
- een traceerbaar logboek van trainingsmomenten, certificaten en versiebeheer van het lesmateriaal, zodat de toezichthouder of een auditerende klant exact kan reconstrueren wat is overgedragen en wanneer;
- een koppeling naar het bredere AI-beheerssysteem (artikel 9-risicobeheer, artikel 14-menselijk toezicht), zodat geletterdheid niet als losstaande HR-oefening blijft hangen, maar onderdeel is van de aantoonbare governance.
Het register is leverbaar in een vorm die direct in inkoop- en auditgesprekken kan worden overgelegd.
Wilt u toetsen of uw huidige invulling van artikel 4 het auditgesprek doorstaat? Vraag een vrijblijvende dossierscan aan.